Translate

woensdag 3 mei 2017

WIE HAD DAT GEDACHT


WIE HAD DAT GEDACHT


De MSCI All-Country World Index, met de totale beurswaarde over de gehele wereld, heeft net een historisch record hoogte aangetikt. De S&P 500 is, in de vorige maand alleen al, met 7% omhoog. De CBOE implied volatility index (VIX), een angstbarometer, is tot dusver in 2017 met liefst 27% gekelderd. De VIX van de i-Shares iBoxx High Yield Corporate Bond ETF, een angstbarometer voor meer speculatieve bedrijven, staat het laagst in 2 jaar. De FTSE 100 van de Londense beurs, is, sinds Brexit, al 17% gestegen. Leven we dus in een wereld met nulrisico op kortere termijn?


De financieele markten trekken zich op kortere termijn weinig aan van mogelijke doemscenario’s, die voorlopig nog niet aan de orde lijken.  Naarmate de onzekere politieke wolken boven Europa wegtrekken en de rente niet veel stijgt of zelfs daalt, dan komen achtergebleven aandelenmarkten, zoals die van Europa en de Opkomende Markten, weer meer in trek. Met de laagste rente in 5000 jaar en een liquiditeitsverschaffing (QE) van de Centrale Banken, die nagenoeg nog steeds op volle toeren draait, moet het geld ergens naar toe.  Het proces van ‘normalisering’ van de rentetarieven wordt enkel met de mond beleden, maar geen enkele beleidsmaker wil het feest in activa voorlopig bederven. Beter ‘te laat’ dan te vroeg, is de redenering, omdat het wereldwijde deflatiespook nog steeds rondwaart. Bovendien hebben de Centrale Banken, met $ 13000 miljard aan opgekochte activa, voornamelijk obligaties, op hun balansen, er belang bij, dat een eventuele vermindering van monetaire stimulering gepaard gaat met een zo weinig mogelijke markt-schokken. Zou dat echt lukken?

Meestal gaat het pas echt mis, als men gelooft, dat er geen vuiltje aan de lucht is. Men verwacht, dat een nieuw tijdperk is aangebroken en dat de kans op verlies uiterst onwaarschijnlijk wordt geacht. De ene na de andere zwartgallige Goeroe valt van zijn voetstuk en waarschuwingen worden alom in de wind geslagen. Beleggings-veteraan Jeremy Grantham van GMO (huidig belegd vermogen: $ 80 miljard), wiens beleid vooral rekening houdt met de uiteindelijke tendens van ‘terugkeer naar het gemiddelde’ (mean reversion) voorspelde de top van de hausse in Japan in 1989, alsmede de top van de technologie-hausse in 2000, maar was in beide gevallen 3 jaar ‘te vroeg’. Bijna 75% van zijn beleggers wilden de boot echter niet ‘missen’ en zochten hun heil elders. In Maart, 2009, tijdens de Financieele Crisis, was zijn advies, tegen alle scepsis in, om aandelen grootscheeps in te slaan, omdat de waarderingen in 20 jaar nog nooit zo goedkoop waren geweest. In de laatste 12 maanden werd hij echter weer veel voorzichtiger en GMO werd prompt beloond met het vertrek van een derde van het belegd vermogen, omdat hij geen gelijke tred hield met ‘de markt’. Het zal de gemiddelde belegger niet gemakkelijk afgaan om de gebruikelijke kuddegeest te ontlopen!

De Opkomende Markten lijken dit keer beter voorbereid op een crisis dan die in 1997, toen het beheer van hun deviezenreserves zoveel te wensen overliet. Toch is hun schuld in buitenlandse valuta’s, voornamelijk Dollars, sinds 2009, met 50% gestegen, zonder noemenswaardige risicodekking. Stel je voor, dat de Dollar, om welke reden dan ook, nog populairder zou worden! De geestdrift over Grondstoffenprijzen is trouwens langzaam aan het wegebben, wat hun liquiditeit in het gedrang brengt. Corruptie teelt natuurlijk wierig (Shell: die verduivelde e-mails toch…):

https://www.globalwitness.org/en/press-releases/new-leaked-emails-put-shell-centre-billion-dollar-bribery-scheme-involving-some-most-powerful-officials-nigeria/

Ook de excessieve schuld van China kan niet langer in de doofpot worden gestopt. Als percentage van haar economie, is die nu hoger dan die van Zuid-Korea, net voor de crisis van 1997, en bijna op het niveau van die van Japan, voordat de bom barstte in 1989. Decennia van pijn en deflatie volgden. Om de draaimolen aan de gang te houden, is er steeds meer schuld nodig, wat natuurlijk niet is vol te houden. Zelfs in een land met zoveel staatsbemoeienis, lijkt een ‘zachte landing’ een ijdele hoop. De People’s Bank of China (PBOC) lijkt op een evenwichtskunstenaar zonder vangnet. China kampt immers met een overgewaardeerde valuta, kapitaalvlucht, een schaduwbanksysteem vol met riskante beleggingsproducten, die aan de basis liggen van de handel in duizenden miljarden Renminbi (RMB) van de banken onderling (interbank markt) , en een oceaan van oninbare vorderingen. Ondertussen is de rente over kortlopende krediettransacties zonder onderpand (unsecured overnight lending) opgelopen tot een 2-jarig hoogtepunt. Zou een systeemcrisis echt wel onder controle kunnen worden gehouden? Hoelang is een politiek systeem vol te houden, dat brood en spelen belooft zonder democratische inspraak, nu het een en ander spaak dreigt te lopen?

Overigens staan met name de internationale energie- en onroerend goed-maatschappijen op de tocht, als de kredietkosten onverhoopt niet meer ‘eeuwig’ laag zouden blijven. Bij Amerikaanse bedrijven alleen al, is de bedrijfsschuld met sprongen gestegen naar een historisch hoogtepunt van 150% van hun bedrijfswinst. Het is nu al zo, dat de winst van 10% van de bedrijven hun kredietkosten niet dekt (IMF). Meer dan ooit, zal er toch een manier moeten worden bedacht om de economische groei wat te verhogen. Dan pas is de oplossing van talloze kredietproblemen in zicht. Het zal niet meevallen en zal enkele jaren vergen, voordat het zover is, waarschijnlijk dankzij fiscale maatregelen (belastingverlagingen). Verder lijkt het ergste achter de rug, wat betreft de lage deelname aan het Amerikaanse arbeidsproces (labor participation rate): in de laatste 30 jaar is die deelname onder 65-plussers al verdubbeld (van 10 naar 20%). Verder lijkt de vrees voor automatisering ongegrond. Technologie heeft, historisch gezien, altijd de productiviteit verhoogd en heeft ook op den duur gezorgd voor een voortdurende uitbreiding van het aantal arbeidsplaatsen in allerlei sectoren.

Het financieele evenwicht wordt vaak verstoord, als zich iets voordoet uit onverwachte hoek, zoals financieele instellingen, die bankje spelen (schaduwbanken). Momenteel lijkt Home Capital Group (Toronto), een grote hypotheekverstrekker, ernstige liquiditeitsproblemen te ondervinden. Talloze financieele aardschokken worden veroorzaakt door het nemen van excessieve risico’s met geleend geld in de onroerend goed-sector. Zowel Canada als Australie hebben te maken met een gigantische bubbel in onroerend goed in de grote steden, terwijl de schulden van huishoudens ten opzichte van hun beschikbare inkomen al enige tijd het hoogst is van alle OECD-landen. Hypothecaire kredietverstrekkers lijden nu eenmaal aan chronisch geheugenverlies, zodra het onroerend goed betreft! Maar in Japan, die wellicht de voorloper is voor de rest van de wereld, hebben ze het geweten: de index van huizenprijzen in Tokyo staat sinds de top in 1989, dus 28 jaar later, nog steeds 60% lager.

Er is ook niets veranderd aan het vooruitzicht van aanhoudende deflatie en overcapaciteit, ondanks de tijdelijke, opgepompte activa-inflatie. De grondstoffenprijzen, met name ook de landbouwprijzen in het algemeen en graanprijzen in het bijzonder, zijn de laatste 9 jaar in een meedogenloze neergaande trend:

http://www.macrotrends.net/2534/wheat-prices-historical-chart-data

De volgende sector, die dit aan den lijve ondervindt, is die van de diensten (services). Overal is bijvoorbeeld de inkrimping van de detailhandel en die van financieele tussenpersonen in volle gang, naarmate de internet die rol nu massief overneemt. Ook de crisis in kantoorgebouwen staat pas in de kinderschoenen. Talloze bedrijven hebben reeds een eigen bureau voor hun werknemers afgeschaft!

Verder moeten het populisme, nationalisme en protectionisme binnen de perken worden gehouden door de kans op recessie op de lange baan te schuiven. De rijken, met hun activa, worden weliswaar steeds rijker, maar op den duur zal de Staat wel een manier vinden om daar een stokje voor te steken. Ondertussen blaft de driftig-tweetende President Trump harder dan hij bijt en raken de beurzen eraan gewend om hem niet te letterlijk te nemen. Hij gaat er prat op, dat hij onvoorspelbaar is. Hij laat iedereen in het ongewisse over zijn werkelijke bedoelingen, maar dat is nu eenmaal ‘de kunst van het zaken doen’:

http://uk.businessinsider.com/the-art-of-the-deal-donald-trump-leadership-2017-1/#this-includes-making-the-most-of-controversy-and-drama-6

Tegelijkertijd zingen de Europese populisten al een toontje lager, want niemand wil de schok van het einde van de EU en de Eurozone op zijn geweten hebben. Brexit is immers onverwacht in de schoot geworpen van een Premier, die er eigenlijk niet voor voelde. Het gooien van deze knuppel in het hoenderhoek brengt al genoeg economische onzekerheden met zich mee en de gemiddelde kiezer is geneigd om genoegen te nemen met de ‘veilige’ gevestigde orde, zolang wat extreme slogans van de protestpartijen worden overgenomen. De razende meute, die gebukt gaat onder een dalende koopkracht, wil gehoord worden, maar niet noodzakelijkerwijs een revolutie. Er valt bijna geen zinnig woord te zeggen over het verloop van het Brexit-drama, omdat niemand zich enige voorstelling kan maken van wat er op het spel staat. Groot-Brittannie was een hele belangrijke speler in de EU en haar vertrek kan veel meer ontketenen, dan men nu voor mogelijk houdt.

https://fullfact.org/europe/uk-eu-trade/

Was populisme slechts een boze droom en een wespensteek? Vrijhandel, open grenzen, globalisering en multiculturalisme zijn tegenwoordig toch niet meer weg te denken? Bovendien lijkt de wereldwijde verstedelijking (urbanisatie) een onomkeerbare zaak, wat het populisme niet in de kaart speelt (Trump en Le Pen kregen slechts 5% van de stemmen in respectievelijk New York en Parijs, maar 40% van Londen stemde wel op Leave EU). Of kraakt het systeem juist in zijn voegen, als een Emmanuel Macron President kan worden van Frankrijk zonder een partij en zonder enige volksvertegenwoordigers? Of is het hoofdzakelijk immigratie, waar de schoen wringt? En zo ja, is dat misschien tijdelijk en overkomelijk, net zoals rassenscheiding, kolonisatie en het gemis van vrouwenkiesrecht? Elke generatie past zich uiteindelijk aan, als er sprake is van overmacht en bekrompen fanatici sterven op den duur uit.

Europa houdt zichzelf waarschijnlijk voor de gek, als ervan uitgegaan wordt, dat de Europese cultuur, na vele honderden jaren, over enkele decennia nog kan overleven. Niets is eeuwig. Het begon druppelsgewijs na de Tweede Wereldoorlog, toen immigratie op gang kwam, vanwege het arbeidstekort tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Europa zou nog steeds Europa blijven, met of zonder integratie van desnoods de tweede of derde generatie van deze landverhuizers. Inmiddels heeft Europa kennelijk zoveel schuldgevoel over haar eigen verleden, dat de gehele wereld nu welkom is en de vluchtelingenstroom van miljoenen (alleen al 1 miljoen Syrische asielzoekers in de afgelopen 5 jaar) blijkt onstuitbaar te zijn geworden. Tenslotte heeft Europa een beslissende hand gehad in het omverwerpen van bepaalde regimes in naam van de mensenrechten. Uitbreiding van democratie scheen immers een lofwaardig streven. Maar de reeks van onbedoelde gevolgen houdt in, dat Europese waarden en tradities, over niet al te lange tijd, op losse schroeven zouden kunnen komen te staan. Wie had dat gedacht. Misschien krijgt Europa nu een koekje van eigen deeg na de gewelddadige verovering en onderwerping van de halve wereld in de afgelopen 400 jaar. En niet te vergeten de ‘export’ van Europeanen naar alle uithoeken der aarde, gedurende die tijd! Dreigt Europa het geloof in zichzelf te verliezen, net op het moment, dat de eigen landsgrenzen beschouwd worden als achterhaald?

Vandaar dat 30-jarige Amerikaanse Treasuries op de langere termijn de absolute winnaars zullen blijven. De Amerikaanse Treasury is een van de meest conservatieve instellingen ter wereld, wie ook aan het politieke roer staat. Er is geen betere veilige haven voor het Grote Geld, vooral vanwege het huidige rendement (2.95%). Naarmate de internationale vergrijzing zich voortzet, zal de vraag van internationale pensioenfondsen en verzekeraars alleen maar blijven toenemen om hun lange termijn verplichtingen af te stemmen. Als die rendementen verder dalen, na onvermijdelijke onderbrekingen, zullen hun waarderingen weer omhoog gaan.

Maar ook fysiek GOUD ($ 1238.00 /oz.) mag niet onvermeld blijven als essentieel onderdeel van een vermogen. Vergeet niet, dat sinds het hoogtepunt van $ 1923.00 in 2011, dus na 6 jaar, Goud nog steeds 35% lager staat, terwijl de S&P 500 index is verdubbeld en huizenprijzen fenomenaal zijn gestegen. Verder is de Goudprijs nu weliswaar 29 maal zo hoog als in 1971, toen de Goudkoppeling werd verbroken, maar ondertussen zijn schuld en basisgeld (monetary base) over de gehele wereld explosief de pan uitgerezen. Goud is dus een verzekering, die niet mag ontbreken, ongeacht de dagprijs en ondanks het feit, dat inflatie (nog) in geen velden of wegen is te bekennen. Wie weet, waar men zijn toevlucht in zoekt bij de volgende ‘echte’ crisis. Wie had dat gedacht!

MEDEDELING: Er zijn nu 3 soorten lidmaatschap. Welk lidmaatschap past bij u? Leden kunnen profiteren van extra, mogelijk winstgevende, informatie via o.a. een reeks van regelmatige pamfletten. Van harte welkom bij de club! Velen onder u zijn al 10 jaar of langer trouwe volgers. Zie hiernaast voor nadere gegevens.

DIEDERIK SCHMULL                                                                          3 Mei, 2017

Westcliff-On-Sea, U.K.

woensdag 12 april 2017

DE RATTENVANGERS KRIJGEN HET DRUK



DE RATTENVANGERS KRIJGEN HET DRUK

Toen de rattenvanger in 1284 naar Hamelen kwam om de rattenplaag met zijn fluit te bestrijden, werd hij door de bevolking bejubeld. Zijn fluit lokte de ratten mee, waarna de bevolking van hen verlost werd. De krenterige bevolking weigerde echter om hem daarvoor te belonen. Naar verluidt, lokte hij toen met diezelfde fluit, uit wraak, 130 kinderen van het dorp mee, die vervolgens ook verdwenen. Luister dus niet naar de huidige rattenvangers, de Centrale Banken! Als men, als belegger, blijft hangen aan hun lippen om de markten te bespelen, dan komt men later van een hele dure kermis thuis. Na 96 maanden van massieve monetaire stimulering (QE), inclusief nul- en negatieve rente (ZIRP & NIRP), hebben zij niets anders kunnen verkopen dan gebakken lucht. Van economische groei , ‘volledige’ werkgelegenheid of inflatie is geen sprake, ondanks alle gemanipuleerde cijfers.


Maar om de bevolking ervan te overtuigen, dat hun excentrieke beleid, waardoor crediteuren zelfs worden beboet, niet tot mislukking is gedoemd, doen zij misschien straks er nog een schepje bovenop met nog meer ‘kwantitatieve verruiming’ (QE), negatieve rente (NIRP), wellicht een vorm van ‘helikoptergeld’ en verdere beperkingen op kasgeld, wat, jammer genoeg, nog bestaat en wat wordt beschouwd als een vloek. Want kasgeld moet worden belast, oftewel ‘afgepakt’. Zijn besparingen opeens niet meer het fundament voor welvaarts-vermeerdering? Dwaasheid ten top! Met hun oneindige geldbuidel (liquiditeitscreatie ‘uit het niets’) kan alles door hen, in theorie, worden opgekocht, waardoor vraag en aanbod (‘de markt’) in obligaties, aandelen, onroerend goed en grondstoffen, totaal kunnen worden uitgeschakeld. Iedereen met enige activa voelt zich dan miljonair, want alles lijkt opeens schaars. Weer een illusie rijker!

Of worden de monetaire teugels eindelijk juist strakker aangehaald, tot de markten weer een tik krijgen? De Amerikaanse Federal Reserve laat geluiden horen, dat opgekochte obligaties bij afloop, niet meer automatisch zouden worden verlengd en dat de korte termijn rente (de Federal Funds rate) stapsgewijs zal worden verhoogd:


Tegelijkertijd, zou de Europese Centrale Bank (ECB) ook van plan zijn om ‘gas terug te nemen’ bij het opslokken van allerlei activa, omdat de Europese economie ‘aan de betere hand is’:

https://www.ecb.europa.eu/mopo/implement/omo/html/index.en.html

Maar de daad bij het woord voegen hangt af van talloze factoren. We zullen zien. Een verschillend monetair beleid vereist moed en dat is bij de huidige generatie van Centrale Bankiers nog ver te zoeken. Die verkeren nog in de veronderstelling, dat zij de wereld hebben behoed voor een economische depressie! Maar in werkelijkheid is de wereld nu ‘verdoofd’. De vrije markt werd uitgeschakeld en het natuurlijke mechanisme van prijs-ontdekking lijkt te zijn opgeheven. Het fenomeen van bubbels in activa geeft zo’n heerlijk gevoel, totdat het opeens voorbij is, om welke reden dan ook. Het domme geld van de massa berijdt een tijger, vaak opgejaagd door steeds meer krediet, en is bang om af te stijgen. Het slimme geld van een hele kleine minderheid weet zich te onttrekken aan de verleidelijke lokroep van de bubbel en verkoopt vaak veel te vroeg, maar zit daar niet echt mee.

Als de gefinancierde, opgepompte bubbels eenmaal barsten, zoals altijd onvermijdelijk het geval is, dan houdt het honend en denigrerend geproest tegenover de sceptici op van de kudde, die een kat in de zak zal blijken te hebben gekocht. Daarom is een manische toestand in de markt, die vaak geleidelijk begint, zo gevaarlijk, omdat roekeloosheid en overschatting uiteindelijk de overhand nemen.

Laten we enkele bubbels eens even de revue passeren: de Amerikaanse beursbubbel, die nu tweemaal zoveel waard is als de Amerikaanse economie (het gewicht in de MSCI-All Country World Index als percentage van het BNP), net zoals Japan in 1988 (de NIKKEI 225 Index is sindsdien 50% gedaald). De activa- en kredietbubbel in China, die haar financieele systeem, met een gigantisch aantal ‘schaduwbanken’, probeert te integreren met de rest van de wereld en bovendien de draai probeert te maken van een exporterend fabricage-land, met een ‘overschot’ van besparingen, naar een consumptie-maatschappij (nu nog slechts 37% van haar BNP tegenover 70% voor de meeste ontwikkelde landen). Die overgang is uiterst risicovol en de daarvan het gevolg zijnde economische schok, ook voor de rest van de wereld, wordt nog alom onderschat. Men heeft nog steeds geen lering getrokken uit wat Japan overkwam sinds 1988, die destijds in een vergelijkbare situatie verkeerde.

De wereldwijde bubbel in onroerend goed, met name kantoren en winkels, die hier en daar al duidelijke tekenen vertoont van ernstige afkoeling. De bubbel in technologie (vooral in ‘new era’ startende ondernemingen - ‘start-ups’). AMAZON, bijvoorbeeld, is sinds haar emissie in 1997 met ruim 51,000% in waarde omhoog geknald oftewel $ 1000 groeide uit tot $ 594,000 in de laatste 20 jaar. De bubbel in ETF’s en ‘passief’ vermogensbeheer. De bubbel in huizenprijzen in China, Canada, Australie, Nieuw Zeeland, New York, San Francisco, Toronto, Londen en Amsterdam. Nooit eerder zaten huishoudens over de gehele wereld zo diep in de schulden als nu, terwijl de besparingen grotendeels nogal wat te wensen overlaten.

De bubbel in grondstoffenprijzen, die nog lang niet rekening houdt met de wereldwijde overcapaciteit en de structureel tegenvallende economische groei. De bubbel in high-yield rommelobligaties (junk bonds), maar niet in kwaliteitsobligaties. De bubbel in opkomende markten, die financieel flink zijn verzwakt. De bubbel in wereldschuld als percentage van de totale economie. De waanzinnige bubbel in derivaten. De bubbels in studie- en autoleningen. De bubbels in kunst, wijn en hennep-cultuur (de Dines Potluck Index is in de laatste 15 maanden met 854% gestegen en de eerste POT ETF - Horizons Medical Marijuana Life Sciences ETF - HMMJ.TO - is al gelanceerd op 5 April j.l. op de beurs van Toronto. De grootste marijuana onderneming in Canada, Canopy Growth - WEED - , is al $ 1 miljard waard).

Wee je gebeente, als de stemming plotseling omslaat, om welke reden dan ook! Maar ‘insiders’ zien de bui al aankomen en verkopen bij de vleet (de Thomson Reuters Insiders Transaction Ratio is onlangs omhooggeschoten van 10% naar 62%).

Bubbels duren toch vaak veel langer dan verwacht? Ziet President Trump er niet uit als een mens met vleugels, een reddende engel, die economische groei doet herleven via belastingverlagingen en infrastruktuurinvesteringen? Misschien later, maar de markten liepen, in eerste instantie, veel te hard van stapel, toen Trump het presidentschap onverwachts gewonnen had. Regeren in een democratie is een ingewikkeld en langdurig proces, vooral als conservatieve Republikeinse muggenzifters (‘Freedom Caucus’) het hebben gemunt op een evenwichtige begroting. Daarom zullen belastingverlagingen en infrastruktuurinvesteringen voorlopig binnen de perken worden gehouden. Meer dan ooit zal medewerking van Democraten vereist zijn om de economie later aan te zwengelen.


Nauwelijks 3 maanden geleden, leek de wereldeconomie af te stevenen op een nieuwe opgaande cyclus, vol dierlijke instincten, vanwege hoge verwachtingen voor opwindende exportgroei naar China en Amerika. Naar nu blijkt, is de import-groei van China (+15%), Amerika (+3.5%) en Europa (0%) van de laatste 12 maanden voorlopig niet voor herhaling vatbaar. Een voortgaand herstel in productie en investeringen liet het afweten. Tegelijkertijd is er overal sprake van vermindering van het financieele hefboomeffect (‘kredietbeperking’), vooral in China. De wereldwijde krediet-impuls (de mate van krediet-verandering), die de wereldeconomie aan de gang hield, is nu negatief voor ‘t eerst in 3 jaar. De Federal Reserve Bank van Atlanta, bijvoorbeeld, heeft haar voorspelling voor economische groei in 2017 scherp naar beneden bijgesteld. Het is oppassen geblazen!

https://www.frbatlanta.org/-/media/Documents/cqer/researchcq/gdpnow/RealGDPTrackingSlides.pdf


Europa zou extra te lijden hebben onder een tegenvallende wereldeconomie, want de wereldhandel bepaalt een derde van haar BNP, wat procentueel tweemaal zo belangrijk is als Amerika. Verder is het aandeel van de Europese Unie in de wereldeconomie dalende, omdat de rest van de wereld veel sneller groeit en, niet in het minst, vanwege voortschrijdende vergrijzing:

https://fullfact.org/europe/eu-has-shrunk-percentage-world-economy/


Als klap op de vuurpijl, zit de Europese Unie midden in een bittere echtscheiding met het Verenigd Koninkrijk (‘Brexit’), waardoor voorkomen moet worden, dat dit enige navolging krijgt in de vorm van Frexit, Nexit of Grexit. De grote sta-in-de-weg voor verdere Europese integratie en een Federaal Europa, Groot-Brittannie, wordt nu ‘verwijderd’. De kosten en tijdsduur van de scheidingsovereenkomst zullen alle spuigaten uit kunnen lopen om de overige 27 lidstaten van de EU in het gareel te houden. Mocht er ook nog een economische wereldcrisis uit de lucht komen vallen, wat eens in de 80 jaar onvermijdelijk het geval is, dan zou dat een welkome rechtvaardiging vormen voor een definitieve Verenigde Staten van Europa. Inmiddels zou het Verenigd Koninkrijk misschien niet meer verenigd zijn en zouden die afzonderlijke Britse landen, na hun Soxit en Noxit, later weer binnen de Europese gelederen kunnen worden gebracht. Tenslotte kwam de Republiek van Texas in 1845 ook tot de slotsom om, na 9 jaar van onafhankelijkheid (van Mexico), zich aan te sluiten bij de Verenigde Staten. Droom of nachtmerrie? Je kunt maar beter je ogen bedekken...

MEDEDELING: Er zijn nu 3 soorten lidmaatschap. Welk lidmaatschap past bij u? Zie hiernaast voor nadere gegevens.

DIEDERIK SCHMULL                                                                        12 April, 2017
Westcliff-On-Sea, Essex, U.K.

===

dinsdag 7 maart 2017

HET WORDT TOUWTREKKEN!



HET WORDT TOUWTREKKEN!

Wie trekt er aan het langste eind tijdens het verzet tegen verdere globalisering en open grenzen? Of is een meer nationalistisch beleid niet echt het einde van de wereld? Kan de uitbesteding van werk aan landen met lagere lonen hand in hand gaan met een passend antwoord op de huidige onvrede over de gevestigde orde? De geschiedenis leert, dat de soep nooit zo heet wordt gegeten als die wordt opgediend. In ontwikkelde democratische landen zijn radicale maatregelen voorlopig nog onderhevig aan de noodzakelijke tegenwichten (‘checks and balances’) van de verschillende bestuursorganen. Daarom moet men niet te hard van stapel lopen bij de huidige groei van het Westerse populisme.


Zou de economische groei ooit kunnen aantrekken? De kiezers zijn immers uitzinnig van woede vanwege de 10-jarige stagnatie in de groei van hun beschikbare inkomen, wat de helft is van het gemiddelde van de laatste 50 jaar. De wereld is immers een ‘dorp’ geworden en werknemers moeten zich staande houden tegenover de concurrentie van de gehele wereld. Toch zullen politici daarop moeten reageren.

Daarom is het te verwachten, dat er in de komende jaren, naast verregaande belastingverlagingen, koste wat het kost, aanzienlijk meer nadruk zal worden gelegd op investeringen op het gebied van vooral infrastructuur en defensie. De jaarlijkse reeele economische groei in Amerika van zo’n 2% sinds 2009, kan misschien, over enkele jaren, 1%+ hoger uitkomen, naarmate productiviteit en werkgelegenheid verbeteren. Zoiets gebeurt vaak net op het moment, dat bijna iedereen hogere groei uitsluit, na jaren van teleurstelling. Maar toch is zoiets op korte termijn nog niet aan de orde en er zijn talloze economische en geopolitieke haken en ogen.

De deelname aan het Amerikaanse arbeidsproces (labor participation rate) is op een 17-jarig laagtepunt aanbeland, maar de Babyboomers hebben verzuimd om voldoende te sparen, waardoor velen gedwongen zijn om na hun 65ste door te werken. Die oudere groep gaat juist steeds meer aan de slag, welke trend nog wordt versneld, naarmate de pensioengerechtigde leeftijd verder wordt verhoogd. Dat zou de groeivertragende, demografische trend van steeds minder jonge werkkrachten, vanwege de Baby-bust, enigszins kunnen tegengaan. Momenteel zijn er, in Amerika, 3 werkloze mannen, voor elke ‘officieele’ werkloze, die niet worden meegeteld. Bovendien is het aantal werkende vrouwen sinds 2000 aan het dalen en is nu gelijk aan dat van 30 jaar geleden. Tegelijkertijd is het aantal van jonge volwassenen, dat nog bij hun ouders woont, het hoogst in 75 jaar!

Het grootste gedeelte van de globalisering in fabricage is trouwens al achter de rug. Er is juist allang sprake van meer ‘onshoring’, het in eigen beheer houden van fabricage, niet in het minst vanwege het falen van vele buitenlandse projecten, waardoor de vermeende kostenvoordelen teniet werden gedaan. Fabricage, als percentage van de economie, is in de laatste 20 jaar in de OECD (35 landen) nagenoeg gehalveerd van 22% naar 10 tot 14%, een absoluut minimum. Duitsland, met haar hoogwaardige en specialistische fabricage, vormt hierop een uitzondering (23% van haar BNP, na 20 jaar onveranderd). Sinds 2010, is er echter sprake van enige verbetering, doordat het Midden- en Kleinbedrijf in Amerika, wat verantwoordelijk is voor 60% van de banencreatie, haar marktaandeel heeft kunnen vergroten door technologie-efficiency.

Ondertussen is het natuurlijk wel zo, dat miljoenen fabrieksarbeiders, die vroeger  $25.00 per uur verdienden, nu betrokken zijn bij wisselvallig ploegenwerk van $12.00 per uur bij bedrijven als Walmart, als ze geluk hebben. Vandaar de verontwaardiging onder de aanhang van Trump. Tenslotte hadden al die handelsverdragen, zoals de North American Free Trade Agreement (NAFTA), in wezen tot gevolg, dat Amerikaanse maatschappijen hun investeringen in het buitenland fors opschroefden. Van 1992 tot 2002, bedroegen de directe buitenlandse investeringen (‘FDI’) in Mexico $ 124 miljard tegenover slechts $ 23 miljard tussen 1983 en 1992. Datzelfde kan worden gezegd van de toelating van China tot de wereldhandelsorganisatie (WTO). Dat bleek het groene licht voor de grootscheepse ‘offshoring’ van Westerse productie aldaar. Dus handelsverdragen hadden helemaal niet voornamelijk betrekking op ‘handel’!

De technologie-revolutie is echter in volle gang en het effect daarvan op de werkgelegenheid door middel van robotisering, finn-tech en kunstmatige intelligentie (Ai) is pas begonnen. Toch lijkt de vrees voor automatisering ongegrond. Slechts 5% van de werknemers lijkt op den duur hierdoor te worden getroffen (McKinsey). Veel waarschijnlijker is, dat werknemers zich zullen moeten aanpassen, net zoals tijdens de overgang van papierwinkel naar computer gedurende de laatste decennia. Deze trend verhoogt juist de economische productiviteit enorm.

Verder wordt terecht de vraag gesteld, hoe Trumponomics kan worden gefinancierd, vooral in het licht van massieve belastingverlagingen (fiscale stimuleringen), die in het vooruitzicht worden gesteld. Het effect hiervan komt uitsluitend het bedrijfsleven ten goede, want 52% van de Amerikaanse huishoudens betaalt geen belasting. Het ligt voor de hand, dat de onafhankelijkheid van de Centrale Bank (Federal Reserve), na al dat onorthodoxe monetair beleid, niet meer vanzelfsprekend is en dat President Trump in de komende 18 maanden liefst 5 van de 7 Fed Governors, inclusief de voorzitter, kan vervangen en de Fed naar zijn eigen hand kan zetten. Dit biedt de mogelijkheid voor overheidsfinanciering ‘uit de dunne lucht’ (helikoptergeld), via de opkoop van Treasuries. Zodoende kan een eventuele rentestijging worden voorkomen, die het gevolg zou zijn van begrotingstekort-financieringen. Ook een bovenmatig hoge Dollar wordt dan tegengegaan. Geldschepping vereist geen medewerking van het Congres.

Maar een beleid van hogere rente van de Fed, op korte termijn, zou al snel roet in het eten gooien, want in een situatie van excessieve schuld, heeft een bescheiden ‘verkrapping’ in het monetaire beleid meteen een heel diepgaand negatief effect op de economie. Een groot gedeelte van de schuld moet regelmatig worden verlengd, alleen al om de rentekosten te financieren. De speelruimte voor een Centrale Bank om bij een dergelijke stand van zaken de rente te ‘normaliseren’ is uiterst gering. Zodra blijkt, dat de Fed en de regering Trump op dit gebied de degens zouden kruisen, moet men rekening houden met een ingreep van President Trump, voordat de ambtstermijn van Yellen op 3 Februari, 2018, afloopt (voortijdig ontslag?).

Toenemende zorg over hogere inflatie is begrijpelijk. Toch is het van groot belang om hierover niet tot een overhaast oordeel te komen. De enorme inflatoire verwachtingen als gevolg van de super-stimulering (QE) sinds 2009, met de, daarop volgende, laagste economische groei in 70 jaar, liggen nog vers in het geheugen. De economie verschilt in de praktijk immers niet veel van een supertanker, die maar heel langzaam van koers kan veranderen. Er zijn talloze redenen, zoals een hogere Dollar, monetaire verkrapping en, met name, mogelijk lagere olieprijzen, om juist aan te nemen, dat inflatie en rente tijdens de tweede helft van 2017 weer zullen dalen.

Na aftrek van prijsstijgingen in de gezondheidszorg, onderwijs en het dak boven het hoofd (onderdak), is de nominale inflatie in de laatste 12 maanden nagenoeg onveranderd. De omloopsnelheid van het geld daalde in Amerika in 2016 met liefst 4% en dat zal in 2017 zeker niet anders zijn. Dat pleit voor een voortzetting van heel lage inflatie in de komende jaren. Ook de recente stijging van groothandelsprijzen in China en Europa is niets anders dan een tijdelijke tegenbeweging. Dat betekent, dat de tegenwind in 30-jarige Amerikaanse Treasuries (hogere rendementen, lagere waarderingen) sinds afgelopen zomer, van voorbijgaande aard is en niet doorzet.

Een positieve uitwerking op economische groei, als gevolg van een explosieve toename van schuld, is ver te zoeken. In de laatste 20 jaar, heeft Japan, bijvoorbeeld, haar staatsschuld, als percentage van haar economie, bijna verdrievoudigd om ook gigantische belastingverlagingen en infrastructuurinvesteringen te bekostigen. Maar haar Bruto Nationaal Product (BNP) is nagenoeg onveranderd gebleven. De totale schuld van China, als percentage van haar economie, is in de laatste 10 jaar verdubbeld en is nu 20% hoger dan die van Amerika. De ‘officieele’ Chinese economisch groei is echter het laagst in 26 jaar!

Toch moet men niet vergeten, dat de huidige, relatief zwakke, Amerikaanse economische opleving al 80 maanden aan de gang is, wat 20 maanden langer is, dan de gemiddelde duur daarvan sinds de Tweede Wereldoorlog. Een economische opleving of recessie is niet echt aan tijd gebonden, maar komt meestal tot zijn einde door een belangrijke gebeurtenis. We staan nu dus zeker niet aan het begin van een nieuwe hoogconjunctuur! Dat is een reden om veel voorzichtiger te worden en het kruit juist droog te houden. De optimisten, met hun ‘dierlijke instincten’, die van geen ophouden weten, zouden plotseling onverhoeds kunnen worden geconfronteerd door een ‘onverwacht’ voorval, nu de schoenpoetser blijkbaar weer aandelen of onroerend goed aanbeveelt.

Bij excessieve schuld wordt toekomstige consumptie verschoven naar die van vandaag. Daarom spat elke overmatige kredietexpansie uit elkaar, want het merendeel van krediet is niet productief en kan rente en aflossing amper betalen, zodra de economische groei, om welke reden dan ook, het laat afweten. De gemiddelde groei van 60 landen, die door het IMF en de Wereldbank wordt bijgehouden, was 1% in 2016 tegenover een gemiddelde groei van 7.2% sinds 1961!

Mocht het Amerikaanse handelstekort worden aangepakt door middel van handelsbeperkende maatregelen (protectionisme), wat om politieke redenen waarschijnlijker is geworden, dan tast dat buitenlandse besparingen aan, die immers het spiegelbeeld vormen van de handelsbalans. Dat kan consumptie-uitgaven en investeringen op de tocht zetten, terwijl de Dollar in de lift zou worden gezet, wat voor de wereldgroei ongunstig zou zijn. Met minder dan 5% van de wereldbevolking bepaalt Amerika 25% van de wereldvraag. De enige periode, dat Amerika ooit een handelsoverschot kende, was tijdens de economische depressie van de jaren ‘30. Maar Trump staat bekend om zijn flexibiliteit en de, onlangs goedgekeurde Keystone pijplijn, is al vrijgesteld van de bepaling om uitsluitend Amerikaans staal te gebruiken.

De wereldhandel is ondertussen al tijdenlang aan het inkrimpen, vooral door het tekort aan Dollars. Dit is een direct gevolg van de excessieve wereldschuld (80% luidt in Dollars), die een record heeft bereikt ($ 152,000 miljard -- IMF) en minstens tweemaal zo groot is geworden als de wereldeconomie. McKinsey heeft een hogere schatting (300%). Alleen de schuld bij huishoudens, als percentage van de economie, is in sommige landen (Amerika, Ierland, Spanje en Groot-Brittannie), al of niet gedwongen, zoals via huizenveilingen, wel wat omlaag.

De enige manier om een wereldwijde crisis uit te stellen, is een terugkeer naar economische groei. Als Amerika in staat is om, over een paar jaar, de economische groei te versnellen van een jaarlijkse 2% naar 3.5% door middel van productiviteitsverhoging, een hogere deelname aan het arbeidsproces en een hogere werkgelegenheid, alsmede een gelijkblijvende geboortegraad en netto-immigratie, dan zou de ‘verguisde’ President Trump alle lof krijgen toegezwaaid. Gedurende 12 van de 20 jaar, voorafgaande aan 2006, werd een groei van 3.5% of meer bereikt. Maar dat was voor de kredietcrisis van 2008 en in een tijd van relatieve lage schuld. De Amerikaanse regering wordt nu echter gerund door zakenlieden, die van nature gericht zijn op zakelijk succes en niet op het verwerkelijken van een of andere ideologie. Dus wie weet!

Meer dan ooit, is het Amerikaanse presidentschap nu een spel tussen kat en muis. De kat (Trump) is in dit geval een sluwe vos, die iedereen (pers, media, oppositie en andere tegenstanders) tegen elkaar uitspeelt, zonder dat hij zich houdt aan enig protocol. Hij draait er niet omheen en komt dus authentiek over. Er heerst verbijstering alom door zijn gebrek aan diplomatie, elke dag weer. Maar al die muizen blijven toehappen. Dit is immers een president, die opgedoken is ‘uit het niets’, tijdens de voorverkiezingen 16 ervaren politici wist te verslaan en uiteindelijk Hillary Clinton, oftewel Obama III, in het stof deed bijten, dankzij het maffe Amerikaanse kiescollege. Onderschat dus ‘The Donald’ niet, ook al zal hij ongetwijfeld nog vele schijnbare flaters slaan. Hij is geen politicus, maar een levenslange, zeer vermogende, Chief Executive Officer (CEO) oftewel algemeen directeur, die gewend is geweest om particuliere bedrijven te besturen, zonder inspraak van aandeelhouders.

De voordelen, bijvoorbeeld, van een tijdelijk reisverbod voor bepaalde landen en een Mexicaanse muur, wegen waarschijnlijk niet op tegen de nadelen, maar zulke maatregelen moeten worden beschouwd als een tijdelijk politiek gebaar voor zijn achterban. Alle heftige protestacties tegen Trump van, vaak gemaskerde demonstranten, zullen zijn aanhang alleen maar doen aangroeien:



*MEDEDELING: Donaties voor dit betoog zijn vrijblijvend, maar worden wel zeer op prijs gesteld. Zie voor gegevens (via PayPal of Bank) op het Blog. Bij voorbaat dank!

DIEDERIK SCHMULL                                                   Westcliff-On-Sea, ESSEX, U.K.
7 Maart, 2017

~~~


maandag 6 februari 2017

DAAR GAAN WE DAN


DAAR GAAN WE DAN

Het is nu eenmaal nodig om van tijd tot tijd wakker geschud te worden! Na de val van de Berlijnse muur in 1989, genoot de wereld van een langdurige droom over een internationale gemeenschap van ‘wereldburgers’, die vrijheid, democratie, vrijhandel, gelijkwaardigheid, verdraagzaamheid en een vrij verkeer van personen, met open grenzen hoog in het vaandel voerde. Onder leiding van een liberale elite (de ‘Davos Man’ oftewel de ‘overgeschoolde’ top 5%), die deed alsof zij wist, wat het beste was voor de mensheid, leek de wereldwijde economische, politieke en culturele integratie (‘globalisering’) onstuitbaar, inclusief regimeverandering, ongeacht de mogelijke gevolgen, ‘om de democratie uit te breiden’. Deze elite, arrogant geworden door hun eigen succes van de vrije markt, luisterde echter niet naar de ‘betreurenswaardige’ (‘deplorables’) miljoenen, die het slachtoffer werden van de veranderingen in arbeidsdeling en automatisering. Geen wonder, dat men nu met verbijstering de ‘ondenkbare’ fenomenen van Trumpisme en Brexit gadeslaat. Dit kan toch niet anders zijn dan een ‘boze droom’?


Stel je voor, dat het populisme (wat, voor de goede orde, een democratisch en niet een ziekteverschijnsel is!), in ieder geval op korte termijn, succesvol zou blijken. Alleen al het verhelpen van de blunders van het vorige regime, zou voldoende kunnen zijn om de economische groei wat te doen opveren. Net op het moment, dat wetenschappers de ‘Doomsday Clock’ dichter bij middernacht hadden gezet, vanwege Trump’s verontrustende uitlatingen over het nucleaire arsenaal, bereikten aandelenbeurzen nieuwe hoogtepunten en vloeide de champagne weer rijkelijk. Lijkt dat op het einde der dagen? Toegegeven, deze beurshausse lijkt veel te hard van stapel te zijn gelopen.

Trump’s overwinning was te danken aan de algemene wens naar verandering van de bestaande toestand, de ‘status quo’, onder druk van stagnerende inkomens en een toenemende vermogensongelijkheid. Deze wisseling van de wacht kan het einde inluiden van het onorthodoxe monetaire stimuleringsbeleid, wat geleid heeft tot heel gevaarlijke wereldwijde bubbels. Trump is altijd sceptisch geweest over de ‘onafhankelijkheid’ van de Federal Reserve. Tegelijkertijd moet men rekening houden met nieuwe winnaars (binnenlandse investeringen) en verliezers (wereldhandel). Opkomende markten, vooral China en Mexico, zullen niet kunnen ontkomen aan een pijnlijke aanpassing.

Trumpisme zou kunnen teleurstellen, omdat belastingverlagingen, dereguleringen en infrastructuur-investeringen lange doorlooptijden vergen, terwijl eventuele protectionistische maatregelen, met handels- en valuta-oorlogen, paniek zouden kunnen zaaien. De wereld- depressie in de jaren ‘30 heeft ons in de hersenen geprent, dat een neergaande spiraal in de wereldeconomie dan in zicht komt. Verder is de medewerking van het Amerikaanse Congres zeker niet vanzelfsprekend. Dat wordt pas de echte test. De euforie in de markten zou daarom wel eens van korte duur kunnen zijn.

Amerika, het land van ‘de onbegrensde mogelijkheden’, waar iedereen, tegen alle verwachtingen in, miljonair en zelfs President kan worden, pleegt meestal het voortouw te nemen op het terrein van toekomstige ontwikkelingen. Maar het is voorbarig om nu al conclusies te trekken over de gevolgen van Trumpisme. De kansen op een Amerikaanse importheffing (‘border tax’) moeten echter wel veel hoger worden ingeschat dan algemeen wordt aangenomen. Men zal voorlopig moeten afwachten, wat er allemaal van terecht komt. Tijdens een verkiezingscampagne is er altijd sprake van veel holle retoriek. De onderdelen van de nieuwe Dreamliner van Boeing, bijvoorbeeld, komen uit tenminste 9 verschillende landen, wat een probleem zou kunnen vormen bij een strict ‘America First’ beleid.

Maar wat te denken van de scherpe stijging in obligatierendementen van de afgelopen 7 maanden en hun, daarvan het gevolg zijnde, waardedaling? Is de neergaande trend in obligatierendementen van meer dan 30 jaar echt voorgoed voorbij? Is inflatie in aantocht? Een volmondig ‘NEE’ is daarop het antwoord! De structurele productiviteit blijft beneden de maat, de deelname aan het arbeidsproces blijft steken op een record-laagtepunt, de vergrijzing van de BabyBoomers is in volle gang en schuldvermindering, bij gebrek aan normale groei en inflatie, moet nog beginnen.

De geschiedenis leert, dat er decennia nodig zijn om een excessieve schuld-bubbel (minstens 5 maal zo groot als de wereldeconomie) te boven te komen, vooral in een tijd van fractioneel bankieren, waarbij slechts een fractie van het uitgeleende geld wordt gedekt. Die dekking is in de praktijk trouwens een illusie. Schuld is een wissel op de toekomst, maar in een wereld met stagnerende groei en regelmatige recessies, lopen de verwachte inkomsten en waardestijgingen gevaar. Kredietwaardigheid kan opeens in rook opgaan bij de volgende crisis. De oplossing van dit schuldprobleem wordt echt geen peulenschil!

De wereld staat juist aan de vooravond van de volgende ‘echte’ deflatie-golf, die veel ernstiger lijkt te worden dan in 2008. De ongelofelijke zeepbellen, die sinds 2009 zijn opgeblazen, overal ter wereld, met name in China, zullen plotseling uit elkaar spatten, misschien al in 2017 en waardedalingen van 50% of meer zullen aan de orde van de dag zijn. De natuur doet nu eenmaal, onaangekondigd, zijn werk zelf wel. Ondanks een monetaire stimulering van de Bank of Japan sinds 1989, die 400% groter was dan die van Amerika, is er nog steeds deflatie, vanwege de torenhoge schulden en de versnelde vergrijzing. Japan is de rest van de wereld voorgegaan.

Daarom zullen de meeste beleggers de grootste koopgelegenheid van hun leven straks aan zich voorbij zien gaan. Slechts enkelen, zoals Warren Buffett ($ 80 miljard kasgeld in Berkshire Hathaway) kunnen de discipline en geduld opbrengen om jarenlang de markt links te laten liggen en dan toe te slaan, als de markt is ingestort en als iedereen staat te beven van angst. De meeste institutionele en particuliere beleggers kopen op de top van de markt, of om hun honorarium te rechtvaardigen of om nog even een graantje mee te pikken.

De komende crisis in China wordt vergelijkbaar met die van Japan in 1989 maal tien! Door de wereldwijde overcapaciteit, overproductie en verzadiging van werkelijk alles, zullen grondstoffenprijzen weer in een vrije val raken en ‘ondenkbare’ niveaus bereiken van voor het begin van de recente hausse sinds 1999 en uiteindelijk misschien die van 1980. Elk prijsherstel is een verkoop-gelegenheid. Zodra dit misgaat, zullen de financierders inzien, dat er signalen te over waren, dat faillissementen en schuldsaneringen onvermijdelijk aan de horizon verschenen. De helft van de mijnbouwbedrijven zal de deuren moeten sluiten, net zoals in de jaren ‘30. Grondstoffenprijzen (na aftrek van inflatie) zijn immers al honderden jaren in een gestaag dalende trend, behalve tijdens tijdelijke oorlogen of productie-verstoringen. De mens is nu eenmaal zeer inventief gebleken, waardoor de catastrofes, voorspeld door Thomas Robert Malthus (1766 - 1834), uitbleven.

In dit licht, moeten beleggers in Goud nog enkele jaren geduld hebben. De dalende trend sinds 2011 lijkt nog steeds in tact, omdat alle inflatoire verwachtingen, ondanks $ 12.000 miljard aan liquiditeitscreatie van Centrale Banken uit de dunne lucht sinds 2009, de bodem zijn ingeslagen. Het is nu duidelijk, dat Centrale Banken, met hun onvoorstelbare kwantitatieve verruiming (QE), juist deflatie aan het bestrijden waren! Lagere inflatie, laat staan deflatie, een hogere Dollar, een lagere omloopsnelheid van het geld, een inkrimpende wereldhandel en een teleurstellende bezettingsgraad van maar 75%, spelen de Goudprijs flink parten. Toch blijft Goud een essentieel onderdeel van een vermogen als verzekering, mits men ook bereid is om voorlopig een lagere Goudprijs op de koop toe te nemen. De tijd voor Goud breekt weer aan, na de volgende crisis. Dan pas is een Goudprijs van $ 3000 tot $ 5000 wellicht haalbaar. In 2008 bleek Goud niet bestand tegen de bijna - implosie van het financieele systeem en kelderde met 33%.

In de volgende crisissituatie, die echt niet kan worden vermeden, zullen de Amerikaanse Dollar en de Treasuries dan weer de enige veilige havens worden. De Euro, de Japanse Yen en de Chinese Yuan zullen verder instorten en elk herstel zal tijdelijk blijken te zijn. De rendementen van de 10-jarige Treasury (2.46%) en die van de 30-jarige Treasury (3.09%) zullen dalen naar tenminste respectievelijk 1.0% en 2.0%, met een dienovereenkomstige waardestijging. Maar het tekort aan Treasuries, die vereist zijn als onderpand voor het financieele systeem, is nu al acuut, ondanks de gedwongen verkopen van Treasuries door China vanwege kapitaalvlucht. Daarom is een negatief rendement voor de 10-jarige Treasury in de volgende inzinking niet ondenkbaar. Het rendement van staatsobligaties van de meeste ontwikkelde landen is nog steeds, onterecht, veel lager dan dat van Amerikaanse Treasuries.

Het rendement van de 10-jarige staatsobligatie van het technisch failliete Italie (2.26%) staat warempel lager dan dat van de 10-jarige Treasury van het machtige Amerika! Dat komt door het wanhopig kunstmatige beleid van de ECB, die in de volgende fase van de ‘echte’ Eurocrisis, honderden miljarden aan Italiaans papier zal moeten afschrijven ten laste van de Europese belastingplichtigen. Italie is namelijk te groot om ‘gered’ te worden en zal uit de Euro-boot vallen, ondanks de trucs van tovenaar Super-Mario Draghi. In 2016, kreeg Italie, de derde grootste economie van de Eurozone, te maken met deflatie voor het eerst in 57 jaar! Reken maar, dat er allang paniek is bij de ingewijden. De kredietportefeuille van het Italiaanse banksysteem is ernstig in gebreke en deze tijdbom tikt.

Daarbij komt, dat Italie geconfronteerd wordt met het gigantische migrantenprobleem in Libie. In de laatste 3 jaar, kwamen 500,000 vluchtelingen (in 2016 zelfs: 180,000!) uit Eritrea, Nigeria en andere Afrikaanse landen, in Italie terecht. Momenteel staan er nog eens 300,000 vluchtelingen in het onveilige Libie klaar om de gevaarlijke oversteek te maken. Grote regio’s zijn daar voor hun levensonderhoud afhankelijk geworden van migrantensmokkel. De EU heeft geen overeenstemming kunnen bereiken over de verdeling van dit aantal van potentieel nog miljoenen vluchtelingen, met een totaal verschillende cultuur en godsdienst. Dit is nog eens andere koek dan de illegale Latijns-Amerikaanse Christelijke immigranten in Amerika (11 miljoen), die gemakkelijk kunnen integreren! De kosten worden aanzienlijk, terwijl integratie een zaak zal blijken van zeer lange adem en terugsturen lijkt geen optie. Hoogstens de hoop, dat zij ooit nog eens zullen terugkeren. De EU heeft direct de hand gehad in de regimeverandering van Libie, waardoor de import van dit soort instabiliteit aan zichzelf te wijten is. Vandaar de oorlog in Syrie, waar Rusland een herhaling daarvan de grond in wilde boren. Beide landen behoorden tot de Russische invloedssfeer.

Verder staat de miljarden-kostende EU-overeenkomst met Turkije over het migrantenprobleem aldaar, op uiterst losse schroeven. Het failliete Griekenland zit al opgescheept met 1 miljoen islamitische asielzoekers, voordat deze overeenkomst werd gesloten. Daarom loopt de EU, met haar vrij verkeer van mensen, op haar laatste benen. Iedere lidstaat gaat al zijn eigen weg en overal verrijzen hekwerken en afrasteringen, zelfs rondom asielzoekerscentra en ook woonblokken van lokale bewoners. Zo is, bijvoorbeeld, om maar wat te noemen, het merendeel van de leerlingen van zo’n 30 scholen van de Christelijke Church of England al moslim. Op zijn minst een ongemakkelijke en verwarrende stand van zaken voor alle betrokkenen. Dit verklaart de beroering bij veel Britten.

In alle onzekerheid is echter zo goed als zeker, dat President Trump, de eeuwige ‘underdog’, uitsluitend uit is op een succesvolle ambtstermijn, waardoor hij, als een blad aan een boom, volledig van mening kan veranderen. Wat in de praktijk niet werkt, wordt direct afgekapt. Als iemand van team Trump niet zou voldoen, dan is er weinig of geen geduld te verwachten (‘you’re done’). Daarom is er toch reden voor enig optimisme, want degenen, die Trump, in de laatste decennia, steeds hadden afgeschreven en zich blind staarden op zijn excentriciteiten, zijn van een koude kermis thuisgekomen, omdat hij instinctief en niet noodzakelijkerwijs rationeel te werk gaat. Hij komt authentiek over en is recht voor zijn raap, wat de gevestigde elite bijzonder lastig vindt. Hij is niet de typische politicus, die veel praat en zo weinig mogelijk zegt. Hij heeft politiek incorrecte meningen en hij schroomt niet daarvoor uit te komen. Hij vindt het heerlijk om te vechten. En hij voert zijn beleid via Twitter, omdat hij geen genade kan vinden bij de reguliere media, die grotendeels deel van de oppositie vormen.

Verder staat zijn waarderingscijfer momenteel (weer) relatief laag bij sommige opiniepeilingen (44% - CNN/ORC, 3 Februari, 2017), maar Democraten en Onafhankelijken werden tweemaal zoveel ondervraagd dan Republikeinen (‘oversampling’). De Rasmussen opiniepeiling onder degenen, die waarschijnlijk bij een stemming zouden kunnen opdagen, heeft een waarderingscijfer voor Trump van 54% (3 Februari, 2017). Opiniepeilingen bieden weinig houvast, want men gaf Trump maar 1% kans in Juni, 2015, om de Republikeinse voorverkiezingen te winnen van 16 ervaren politici. In Juni, 2016, bleef hij steken bij 38% tegenover Hillary Clinton. Uiteindelijk won Trump ruimschoots in het kiescollege (304 van de vereiste 270, tegenover 227 voor Clinton), omdat de Amerikaanse President nu eenmaal niet rechtstreeks wordt gekozen.

Clinton kreeg nationaal echter wel 3 miljoen stemmen meer (48% van alle uitgebrachte stemmen tegenover 45.9% voor Trump), voornamelijk vanwege California, waar de betrouwbaarheid van de uitslag kan worden aangevochten. Bovendien won zij 472 regio’s (counties) met 64% van het BNP tegenover Trump’s 2.584 regio’s met echter slechts 36% van het BNP. Het ‘platteland’ tegenover ‘de stad’! Voorlopig zal men dit, voor velen, vrij onbevredigende resultaat  op de koop toe moeten nemen, zolang de, 229-jarige, grondwet niet is veranderd.

Zo’n grondwetsverandering zou echter kunnen leiden tot het tegenovergestelde van de huidige ‘Verenigde Staten’. Zouden de meer conservatieve bewoners van het binnenland (‘heartland’) echt ermee genoegen nemen, als de meer liberale bewoners van de kuststreken de baas zouden spelen? De diepe politieke kloof heeft zich verscherpt. Public Policy Polling stelt, dat 40% nu al denkt aan afzetting van President Trump en Rosa Brooks, een ex-Obama functionaris op het Ministerie van Defensie, heeft onlangs zelfs zo’n afzetting, via een militaire staatsgreep, gesuggereerd!

Het linkse, Ierse tijdschrift ‘Village’ (Februari-aflevering) toonde schaamteloos op de ‘cover’ een foto van Trump als doelwit (‘Why not? -- Take him out’). Vandaar dat Trump tijdens zijn inauguratiespeech, tot tweemaal toe, mysterieus, werd geflankeerd door een groep militairen, waarschijnlijk vanwege de ongezonde rivaliteit tussen de ‘Democratische’ C.I.A.  en de ‘Republikeinse’ F.B.I. De zogenaamde ‘diepe staat’ (deep state), met haar Nieuwe Wereldorde, voelde zich bedreigd. Trump toonde zich immers een geducht tegenstander van geheime, supranationale, handelsverdragen, zoals de TPP, de Trans-Pacific Partnership en de NAFTA, de North American Free Trade Agreement, die de soevereiniteit van een natie eenvoudigweg kunnen uitschakelen via ‘investor-state contracts’. Want soevereine naties zijn in de toekomst toch zo ouderwets. Wat een misrekening!

Wat de kopstukken van de gevestigde orde vaak uit het oog verliezen, is dat het, vooral minder opgeleide, volk, het geldende systeem op een gegeven moment ‘beu’ is en snakt naar verandering, welke verandering dan ook. De angst voor verveling wordt ernstig onderschat. In 2016 was er dan eindelijk kans op grootscheepse opwinding door voor Brexit te stemmen (wat volgens Premier Cameron zou leiden tot de Derde Wereldoorlog) en voor Trump te kiezen (die door de elite werd beschouwd als een clown). Een rol met de dobbelsteen! Spannender kon het niet. Elke dag kijken naar de Trump-show! Men is tegenwoordig immers verslaafd aan sensationele gebeurtenissen, gefixeerd als men is op zijn smartphone, dag in, dag uit. Trump was al 10 jaar een bekende reality-tv-ster (‘The Apprentice’) met 25 miljoen kijkers per aflevering, een miljardair met privevliegtuig en een kleurrijk verleden, met al die mooie vrouwen en kinderen. De gewone man droomt gewoonweg van zo’n levensstijl, want het leven van alledag is zo saai.

MEDEDELING: Donaties voor dit betoog zijn vrijblijvend, maar worden wel zeer op prijs gesteld. Zie voor gegevens (via PayPal of Bank) op het Blog. Bij voorbaat dank!

DIEDERIK SCHMULL                                                   Westcliff-On-Sea, ESSEX, U.K.
6 Februari, 2017

===

zaterdag 31 december 2016

MET DE RUG TEGEN DE MUUR


MET DE RUG TEGEN DE MUUR


Na een periode van ongelofelijke hoogconjunctuur in de jaren ‘80 en ‘90, staat de westerse wereld sinds de eeuwwisseling met de rug tegen de muur. De totale, excessieve, schuldenlast, als percentage van de economie, rees de pan uit. Daardoor liet de economische groei het steeds meer afweten. De vermindering in productiviteit, omloopsnelheid van het geld en investeringsgeneigdheid, naast het toenemende tekort aan jonge werkkrachten, veroorzaakten een verzwakking in de kredietvraag, een lagere rente en een veel lagere inflatie. Globalisering, met o.a. de verschuiving van arbeid naar landen met lagere lonen (‘offshoring’), en financialisering, met o.a. de opgang van de financieele sector ten koste van de reeele, producerende industrie, werden tijdelijke doekjes voor het bloeden.


Tegelijkertijd kwamen Centrale Banken in actie met een onorthodox, super-stimuleringsbeleid om de kredietbubbel in toom te houden en de realiteit te vervangen door kunstmatigheid. Geen prijs geeft meer de juiste waarde van activa weer! De pijnlijke explosie in de maatschappelijke inkomens- en vermogensongelijkheid als gevolg van het eind van het welvaarts- en krediet-tijdperk, heeft dan nu geleid tot de beweging om de gevestigde orde omver te werpen, het populisme. Mensen met schijnbare ruggengraat, zoals Trump, krijgen nu hun kans. Onderschat de potentieele Trump-revolutie niet: de Republikeinen hebben nu de macht in het Witte Huis, de Senaat en het Huis van Afgevaardigden. Bovendien zijn 33 van de 50 Gouverneurs nu Republikeins en zijn beide wetgevende lichamen van 32 van de 50 staten in hun handen. Een unieke situatie, die in meer dan 90 jaar nog niet is voorgekomen. Trump, een kruiwagen (‘coattails’) zonder weerga!

Maar is de recente scherpe stijging in de rente en in obligatierendementen juist niet een veelbelovend teken, dat de economische groeivooruitzichten aan de betere hand zijn? Uitsluitend op de korte termijn. Massieve belastingverlaging, terugdringing van reguleringen en flinke, fiscale staats stimulering van infrastructuur- en defensie-uitgaven, zullen hun effect zeker niet missen, zolang de, in meerderheid conservatieve, volksvertegenwoordiging daarmee instemt.  Men vergeet echter, dat tijdelijke tegenbewegingen van monetaire ‘verkrapping’ (hogere rente), om welke reden dan ook, in een structurele lange termijn trend van rentedaling, heel gebruikelijk zijn.

Zij dragen de kiem van hun eigen vernietiging in zich in een tijd van excessieve schuld. Vergeet niet, dat de totale schuld in verhouding tot de economische groei, in de laatste 10 jaar, met een veelvoud is gestegen. Dat kan degenen, die daarin trappen, duur komen te staan. Duizenden miljarden aan obligaties (100% op afloopdatum plus gegarandeerde coupon) werden in korte tijd verwisseld voor peperdure aandelen (geen afloopdatum en geen gegarandeerd dividend) in een onlogisch enthousiasme, dat meer wegheeft van een onhoudbare oververhitting (‘blow-off’), zeker na 8 jaar van oplopende koersen, dan van het begin van een duurzame economische opleving. De meeste beleggers lijken inmiddels nu vol belegd in riskante activa! Het is meer dan ooit zaak om in gedachten te houden, wat volgde na de euforie van 1929, van 2000 en van 2007. De markten kregen, tegen de algemene verwachting in, een flink pak slaag en degenen met excessief effectenkrediet, werden van de kaart geveegd.

Met de Dow Jones Industrials Index op een nieuw hoogtepunt in de laatste 2 maanden en een schijnbare uitbraak naar boven van de Dow Jones Transportation Index, lijken de wittebroodsweken (‘honeymoon’) van Trump, op korte termijn, een nog hogere markt te kunnen inluiden (volgens de ‘Dow Theory’). Ook de Russell 2000 Index, met middelgrote firma’s, lijkt naar boven te zijn uitgebroken, na 3 jaar van ondermaatse koersstijging, vanwege tegenvallende bedrijfswinsten. Dit betekent, dat de markt bereid lijkt om zijn nek wat meer uit te steken. Misschien worden nu meevallers in winststijging verdisconteerd, als gevolg van belastingverlaging en vermindering van regulering, alsmede een stijging in de terugkoop van aandelen, als Amerikaanse bedrijven hun offshore winsten (liefst $ 2.500 duizend miljard) op belastingvriendelijke wijze kunnen repatrieeren.

De inkrimping van de wereldhandel is al 5 jaar aan de gang, maar is onlangs in een stroomversnelling geraakt. Deze trend lijkt vooral te wijten aan het terugbrengen van productiecapaciteit naar het eigen land (‘onshoring’), met name door China, Amerika en West-Europa. Maar mocht protectionisme, met meer invoertarieven, subsidies en dumping, zich verder uitbreiden, wat waarschijnlijk moet worden geacht, dan komt vrijhandel pas goed op de tocht te staan. Het aantal handels-verstorende maatregelen is trouwens in 2015 alleen al met 50% toegenomen ten opzichte van het jaar daarvoor (Global Trade Alert). Amerika, met haar enorme binnenlandse markt en haar zelfvoorziening in energie en landbouw, wordt door deze historisch gevaarlijke ontwikkeling wat minder getroffen. De rest van de wereld is echter, als percentage van de economie, minstens tweemaal zoveel afhankelijk van de wereldhandel. De politieke wind is gedraaid. Met vrijhandel, globalisering en immigratie worden verkiezingen tegenwoordig verloren. Doemt er een periode op, vergelijkbaar met de sombere jaren ‘30? In dat geval, zullen Amerikaanse Dollars en Treasuries, met de gebruikelijke onderbrekingen, de veilige havens blijven bij uitstek!

De Europese Unie (EU) en de Eurozone, die reusachtig afhankelijk zijn van de wereldhandel, stevenen daarom rechtstreeks af op desintegratie. De Europese droom is verworden tot een nachtmerrie, nu de economische groei structureel is blijven steken en de vluchtelingencrisis uit de hand is gelopen. Duitsland voelt zich allang niet meer in staat om Europa te behoeden voor verdere ontbinding, ook al omdat de Duitse hereniging in 1990 (‘Die Wende’) en de Duitse bankencrisis van 2008 veel kostbaarder bleken dan verwacht. Vandaar dat de lidstaten, die, na de meest recente financieele crisis, in het krijt stonden bij de banken van de Noordelijke overschotlanden, een bezuinigingspakket kregen opgelegd door de crediteuren-landen in plaats van zoiets als een 4-jarig Marshall Plan (kosten: $ 120 miljard in het huidige geld) van het grootmoedige Amerika in 1948. De lidstaten met een betalingsbalansoverschot, zoals Duitsland, willen in geen geval een ‘transferunie’, wat een succesvol Euroland dus bij voorbaat uitsluit.

De totale activa (leningen), exclusief derivaten, van de Europese banken ten opzichte van het Bruto Nationaal Product is 400%. Die van de Amerikaanse banken zijn 0.44% van het BNP. Alle pogingen om het kredietrisico te verschuiven van het bankwezen naar de kapitaalmarkt, via obligaties, etc, zoals in Amerika gebruikelijk is, komen waarschijnlijk te laat. Het versnipperde Europese bankwezen heeft te veel politieke geheimen, die niet kunnen worden opgebiecht. Mocht er weer een crisis ontstaan in tegenpartijen (funest voor derivaten), dan hangt Europa aan een zijden draadje. Als Deutsche Bank, met activa (incl. derivaten), die 20 maal zo groot zijn als het BNP van Duitsland, moet worden ‘gered’ (genationalizeerd) net zoals Bank Monte dei Paschi in Italie, dan vliegen alle ‘wettelijke’ regels van de Eurozone meteen het raam uit. Er is geen enkel uitzicht op enige verbetering, want het Europese Japan-scenario van vergrijzing en stagnatie zorgt ervoor, dat er, op zijn minst, een lange ijstijd zijn intrede doet.

De wrok tegenover de hegemonie van Duitsland, die, ondanks haar verlies in 2 wereldoorlogen, toch, zij het met tegenzin, de dienst uitmaakt, is wijdverbreid en een van de hoofdoorzaken van Brexit. Natuurlijk zal men alles op alles zetten om te voorkomen, dat Brexit enige navolging krijgt. Groot-Brittannie zal als afvallige ‘moeten boeten’, wat wel 10 jaar kan duren, een onaanvaardbaar fortuin kan kosten en bovendien door 27 afzonderlijke parlementen moet worden goedgekeurd. De stichters van de EU waren niet op hun achterhoofd gevallen! Eenmaal lid, altijd lid, net zoals een ‘vroegere’ werknemer bij de Geheime Dienst. Het is duidelijk, dat de Europese Unie door de overige 27, meest straatarme, lidstaten, wordt beschouwd als een zaak van essentieel levensbelang. Desalniettemin lijken het verschil in cultuur en het gebrek aan solidariteit onoverkomelijke obstakels te blijven voor een duurzame eenwording tot Euroland. De realiteit is juist, dat de Eurolanden uit elkaar groeien en dat men het liefst, als struisvogels, de kop in het zand steekt totdat het opeens is afgelopen.

De kans op weer een ongelukkige afloop in Europa is aanzienlijk toegenomen. In het komende Trump-tijdperk (van 8 jaar?) moet Europa zijn eigen boontjes doppen. Is dit het einde van het Westen, zoals wij dat decennia-lang gekend hebben? Zou het ondenkbare noodlot weer kunnen toeslaan, vergelijkbaar met de ondergang van het 500-jarig Westerse Romeinse Rijk (27 v.Chr. - 476 n.Chr.), dat in een vlaag van zelfingenomenheid en naiviteit ook een beleid van ‘open grenzen’ voerde? Op een gegeven moment lieten de Romeinen hun grenzen bewaken door ‘Barbaarse’ huurlegers! Uiteindelijk braken de 1000-jaar durende Donkere Middeleeuwen (476 n.Chr. - 1450 n.Chr.) aan, ging Rome scherp bergafwaarts met een bevolkingsdaling van 90% en, als klap op de vuurpijl, kostte de rondwarende builenpest, in 1347 n.Chr., gedurende amper 3 jaar, het leven aan een derde van de Europese bevolking. Gelukkig maar, dat de mens meestal niet weet, welke pech hem soms te wachten staat!

Het leven bestaat nu eenmaal uit mee- en tegenwind. Er is een cyclus van actie en reactie. Komen en gaan, is wat de klok slaat. Dat neemt niet weg, dat de mensheid zich, op langere termijn, met onderbrekingen, steeds weet te ontwikkelen naar een hoger niveau in gezondheidswezen en technologie. Toch rijst de vraag of het kijken naar een scherm van een smartphone of computer, tijdens alle wakkere uren, de mens uiteindelijk minder geschikt maakt voor samenleven met zijn medemens. Misschien wordt de mens voorbereid op een totaal andere gemeenschap in de uitgestrektheid van het heelal, als de aarde onherbergzamer zou worden. Het is weinig productief om stil te staan bij een eventueel ‘Einde der Tijden’, zoals sommige Godgeleerde waarzeggers veronderstellen, maar soms bekruipt de mensheid wel een gevoel van ongemak over wat er in het verschiet ligt. Grote veranderingen lijken op til. Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

DIEDERIK SCHMULL

30 December, 2016

WESTCLIFF-On-SEA, Essex, U.K.